گرچه رعایت نگارش صحیح مطالب بوسیله‌ی رایانه دارای اهمیت فراوانی است، با این وجود بسیاری از کاربران فارسی زبان نگارش صحیح هنگام نوشتن بوسیله‌ی رایانه را رعایت نمی‌کنند. نوشتن بوسیله‌ی رایانه اصولی دارد که هرکدام از ما باییستی آن را رعایت کنیم.

 
مقدمه

هنگامی که مایکروسافت بالاخره حروف فارسی را به کدپیج ۱۲۵۶ ویندوز اضافه کرد تصور همه آن بود که بالاخره مشکل فارسی‌سازی ویندوز حل شده است. این مشکل تقریبا به شکل کامل حل شده به نظر می‌رسید، تا آنکه مایکروسافت در ویندوز XP صفحه‌ی کلید فارسی را هم ارائه کرد. و از اینجا شد که برخی اشکالات تازه پدیدار شد.

 

آرایش‌های مختلف صفحه‌ی کلید


آرایش‌های مختلفی که برای صفحه‌ی کلید فارسی به صورت متداول استفاده شده‌اند اینها هستند:

    عربی تصحیح شده: این از اولین آرایش‌های صفحه‌ی کلید است که از ویندوز ۹۸ متداول شد. این آرایش با تصحیح آرایش صفحه‌ی کلید عربی بوجود آمد. با گسترش استفاده از ویندور ۹۸ این آرایش صفحه کلید بسیار متداول شد. در این آرایش حروف “ک” و “ی” عربی هستند. در عوض فونت‌های فارسی طوری تصحیح شدند که مثلا “ی” در آنها نقطه نداشته باشد. بعدها با اضافه شدن زبان فارسی به ویندوز ۲۰۰۰، مایکروسافت آرایش صفحه کلید فارسی را ارائه کرد، با اینحال بسیاری از کاربران ترجیح می‌دادند کماکان از این آرایش تصحیح شده استفاده کنند.
    صفحه کلید فارسی مایکروسافت: از ویندوز ۲۰۰۰ مایکروسافت آرایش صفحه کلید فارسی را ارائه کرد. در این آرایش حروف “ی” و”ک” فارسی استفاده شده است. مشکل اصلی این صفحه کلید جای بد “فاصله‌ی کوچک” است که روی کلیدهای Ctrl+3 قرار داده شده است. این عملا تایپ فاصله‌ی کوچک را کمی سخت می‌کند. علاوه بر آن حروف “پ” و “ژ” در صفحه کلید مایکروسافت جابجا شده‌اند.
    صفحه کلید استاندارد فارسی: ظاهرا استاندارد ۲۹۰۱ آرایش مناسب صفحه کلید فارسی را تعریف می‌کند. که بر اساس آن آرایش صفحه کلید فارسی برای ویندوز در اینجا تهیه شده است.

عمده‌ترین مشکلی که در رابطه با این آرایش‌ها وجود دارد آنست که ظاهرا کاربر بایستی بین حروف “ک” و”ی” فارسی و عربی یکی را انتخاب کند. اینکار به خصوص در مورد جستجوی اینترنتی کار را کمی مشکل می‌کند. تصور کنید که می‌خواهید از گوگل برای جستجوی کلمه‌ی “کشاورزی” استفاده کنید. اگر “ک” و “ی” عربی استفاده کنید حتما تعداد زیادی از صفحاتی که در آنها این کلمه با “ک” و “ی” فارسی تایپ شده‌اند را از دست خواهید داد. البته رفع اساسی این مشکل مبحث دیگری است که در حوصله‌ی این مقاله نیست، اما فعلا ممکن است علاقه‌مند باشید که این کلمه را به هر دو شکل عربی و فارسی جستجو کنید. برای اینکار لازم است صفحه کلید شما هر دو شکل عربی و فارسی حروف “ک” و “ی” را پشتیبانی کند.

 

مشکل تولید آرایش‌های صفحه کلید

آرایش صفحه کلید در پرونده‌های DLL تعریف می‌شود. به عنوان مثال آرایش صفحه کلید فارسی در پرونده‌ی KBDFA.DLL قرار می‌گیرد. چگونگی ایجاد و یا تغییر در این پرونده‌های خیلی پیچیده نیست. در واقع از همان وقتی که این فایل در ویندوز ۲۰۰۰ منتشر شد، برخی توانستند با تغییر در آن آرایش‌های متفاوتی از نسخه‌ی اصلی به وجود آورند. مشکل اصلی در نصب این پرونده‌ها پیش می‌آمدو ویندوز ۲۰۰۰ از مکانیزم نسبتا پیچیده‌ای برای جلوگیری از دستکاری در فایل‌های اصلی ویندوز به نام Windows File Protection استفاده می‌کند. فایل KBDFA.DLL نیز به عنوان یکی از پرونده‌های اصلی ویندوز در محدوده‌ی این سیستم قرار دارد. در واقع برای تغییر آن لازم است که امضای الکترونیکی مایکروسافت روی نسخه‌ی تغییر یافته قرار داده شود، که اینکار عملا غیر ممکن به نظر می‌رسد. به این ترتیب عملیات ساده‌ی کپی یک پرونده و جایگزین کردن آن عملا تبدیل به کار نسبتا پیچیده‌ای می‌شود که برای مثال نمونه‌ی دستور العمل آنرا می‌توانید در اینجا ببینید. اینکار حتی در مواردی که فایل‌های نصب ویندوز روی کامپیوتر قرار دارند مثل لپ‌تاپ‌هایی که پرونده‌های نصب را روی هارد دیسک نگهداری می‌کنند بعضا غیر ممکن می‌شود. البته راه حل ساده تری را در ادامه به شما پیشنهاد خواهیم کرد.

 

اصول نگارش با رایانه:

۱- اصلاح برخی از حروف و اعداد
گرچه ویندوزهای بعد از ورژن ۲۰۰۰ زبان فارسی را پشتیبانی می‌کنند، اما این پشتیبانی خالی از اشکال نیست. بعنوان مثال، در ویندوز XP حتی اگر زبان فارسی را به زبان‌های ویندوز اضافه کرده باشید، حروف‌های «ك» و «ی» بصورت عربی نوشته می‌شوند. وقتی دو نقطه را زیر حرف «ی» می‌بینید، درواقع این حرف بصورت عربی نوشته شده است و شکل صحیح فارسی آن «ی» است. همینطور وجود همزه روی حرف «ك» دلالت بر نگارش این حرف بصورت عربی دارد. در فارسی حرف کاف به شکل «ک» نوشته می‌شود. در بین اعداد نیز عددهای «٦ و ٥ و ٤» در ویندوز ایکس‌پی بصورت عربی درج می‌شوند که باید توسط کاربر فارسی زبان اصلاح شوند. نگارش صحیح این اعداد فارسی «۶ و ۵ و ۴» است.
نکته ۱- اگر از محصولات لینوکس (ubuntu, kubuntu) استفاده می‌کنید، همه‌ی حروف و اعداد فارسی بصورت صحیح نوشته می‌شوند.
نکته ۲-در ایران، بعضی از توزیع کنندگان نرم‌افزار، اقدام به ویرایش فایل‌های ویندوز ایکس‌پی و اصلاح حروف کیبورد از عربی به فارسی کرده‌اند. بنابراین اگر حروف «ک» و «ی» در ویندوز شما بصورت فارسی هستند، تعجب نکنید.
نکته ۳- حروف «ك» و «ی» و اعداد «٦ و ٥ و ٤» در ویندوز ویستا اصلاح شده‌اند و بصورت فارسی نوشته می‌شوند.
شاید گمان کنید نگارش حرف «ك» بصورت عربی اشکالی را بوجود نمی‌آورد، اما در واقع حروف «ك» و «ک» دو حرف کاملاً مجزا از یکدیگر هستند و اهمیت نگارش صحیح حرف «ک» زمانی بیشتر مشخص می‌شود که سیستم شما به یک شبکه کوچک یا بزرگ متصل باشد، و بخواهید در این شبکه جستجو کنید. یا اینکه داده‌ها را از کامپیوترتان به کامپیوتر دیگری منتقل کنید، و برعکس، داده‌هایی را از کامپیوتر دیگری در اختیار بگیرید.
برنامه‌ی TrayLayout 1.2 امکان اصلاح حروف «ك» و «ی» و همچنین اعداد «٦ و ٥ و ٤» را به فارسی فراهم کرده است. در ادامه درباره نرم‌افزار TrayLayout 1.2 نیز صحبت خواهم کرد.

۲- نیم‌فاصله یا همان فاصله مجازی
یکی دیگر از اصول نگارش بوسیله‌ی رایانه این است که هر کلمه باید با کلمه‌ی دیگر فاصله داشته داشته باشد. ایجاد فاصله بین کلمات را بوسیله‌ی فشردن کلید Space اعمال می‌کنیم و با این روش کلمات را از یکدیگر جدا می‌کنیم، اما اجزای یک کلمه هرگز نباید با یکدیگر فاصله‌ای داشته باشند. با هربار فشردن کلید Space به تنهایی، یک فاصله ایجاد می‌شود و برای تایپ لاتین مناسب است. اما در هنگام تایپ فارسی نیاز به اعمال نیم‌فاصله یا همان فاصله‌ی مجازی داریم.

 

نیم‌فاصله چیست؟
نیم‌فاصله، فاصله‌ی کوچکی است که درصورت نیاز بین حروفِ یک کلمه اِعمال می‌کنیم. نیم‌فاصله، علیرغم اینکه ظاهراً فاصله‌ای کوچک را ایجاد می‌کند، اما در واقع اجزای یک کلمه‌ی فارسی را در کنار یکدیگر نگه می‌دارد.

 

کاربردهای فاصله و نیم‌فاصله:
فاصله میان دو کلمه‌ی مجزا اعمال می‌شود، اما نیم‌فاصله را در صورت لزوم، میان حروف یک کلمه اِعمال شده و مانع از دور شدن اجزای یک کلمه از یکدیگر می‌شود. بعنوان مثال، نحوه‌ی تایپ صحیح و غلط چند کلمه را با هم مرور می‌کنیم:
شکل غلط: می توانیم، می کنیم، می شود، فاصله ی، پنجره ها
شکل صحیح: می‌توانیم، می‌کنیم، می‌شود، فاصله‌ی، پنجره‌ها
به نحوه‌ی نگارش صحیح و غلط کلماتی که در بالا عنوان شده دقت کنید. فاصله‌ای که بین اجزای یک کلمه مثلاً “می توانیم” اعمال شده است، کاملاً غلط است. و این اشتباه زمانی بیشتر مشهود می‌شود که چنین کلماتی در انتهای سطر می‌آیند و نیمی از اجزای یک کلمه به ابتدای سطر بعد منتقل می‌شود.

بنابراین، کاربرد نیم فاصله این است که علیرغم حفظ شکل صحیح کلمه، اجزای یک کلمه را در کنار یکدیگر نگه میدارد.

چگونه نیم‌فاصله را اِعمال کنیم؟
اگر از سیستم عامل‌های محصول لینوکس (Linux) استفاده می‌کنید، در هنگام تایپ فارسی براحتی می‌توانید هرجا که لازم است،کلیدهای [Shift]+[Space] را همزمان تحریر کرده و نیم‌فاصله را اِعمال کنید. برای رعایت نیم‌فاصله در محصولات مایکروسافت و سیستم عامل‌های XP و Vista از برنامه‌ی TrayLayout استفاده می‌کنیم. TrayLayout این امکان را به راحتی در اختیار کاربران قرار می‌دهد که با تحریر همزمان کلیدهای [Shift]+[Space] نیم‌فاصله اِعمال را اِعمال کنند. اما اگر از رایانه شخصی خودتان دور بودید یا جایی بودید که نرم‌افزار TrayLayout را در اختیار نداشتید، برای رعایت نیم‌فاصله می‌توانید بجای تحریر کلید Space از تحریر همزمان کلیدهای [Alt]+[0157] استفاده کنید. توجه داشته باشید که با تحریر کلیدهای ترکیبی [Alt]+[0157] دیگر نیازی به تحریر کلید Space نیست.

۳- رعایت نکاتی که به‌عنوان نکات گرامری شناخته می‌شوند
برای درک هرچه بهتر این نکات ریز، مقدمه‌ای درباره عملکرد نرم‌افزار Microsoft Office Word عنوان می‌کنیم. غیر از اینکه اصول جمله سازی در زبان انگلیسی را گرامر زبان انگلیسی می‌گوییم، نرم‌افزار Microsoft Office Word یک‌سری از خطاهای دیگر را نیز بعنوان خطاهای گرامری به ما نشان می‌دهد. اما این خطاها کدامند؟
وقتی در رایانه یک جمله را می‌نویسیم و می‌خواهیم آخر جمله را نقطه بگذاریم، باید دقت داشته باشیم که بین آخرین کلمه و نقطه، کلید Space را تحریر نکنیم. اگر بین آخرین کلمه‌ی جمله و نقطه‌ی آخر سطر، فاصله‌ای ایجاد شده باشد، در واقع یک خطای گرامری رخ داده است. برنامه Word مایکروسافت این قبیل خطاهای گرامری را با یک خط موج‌دار سبز رنگ در محل خطا نمایش می‌دهد. بنابراین هیچگاه قبل از درج نقطه، کلید Space تحریر نمی‌شود.
وقتی نقطه را بدون فاصله با حرف ماقبلش درج کردید، فقط یک‌مرتبه کلید Space را تحریر کرده، کلمه‌ی بعدی را تایپ کنید. اگر فاصله‌ی نقطه با کلمه‌ی بعدی نیز کمتر یا بیشتر از یک Space باشد، خطای گرامری رخ داده است و باید اصلاح شود. بنابراین هرجا که نقطه بکار می‌رود، با کلمه یا حرف ماقبلش اصلاً فاصله ندارد، و نسبت به کلمه با حرف بعدش فقط به اندازه‌ی یک Space فاصله دارد.
نگارش سایر علائم ویرگول، نقطه ویرگول؛ دو نقطه روی هم: سه نقطه کنار هم… علامت تعجب! و علامت سوال؟ نیز دقیقاً مثل نقطه انجام می‌شود.
همچنین به یاد داشته باشید که سه نقطه را، باید فقط با سه نقطه تحریر کنید. نه بیشتر، نه کمتر!

۴- پرانتز، گیومه، آکولاد
برای درج پرانتز در میان جمله، و قرار دادن جمله یا کلمه‌ای در داخل آن، از هر سمت در بیرون پرانتز، فقط یک فاصله یک Space) ) را تحریر کنید، اما از دو سمت در داخل پرانتز هیچ فاصله‌ای را تحریر نکنید. البته درصورتی که قصد استفاده از نقطه یا علامت تعجب یا سایر علامت‌هایی که گفته شد در انتهای جمله را دارید، دقت کنید این علامت‌ها را در خارج از پرانتز و نزدیک به پرانتز درج کنید. این قانون شامل حال گیومه، آکولاد و سایر نویسه‌های از این دست <«»> نیز می‌شود.

۵- متن نوشته شده را از هردوطرف تراز کنید
حتماً با آیکن‌هایی که کار راست‌چین، وسط‌چین و چپ‌چین بودن متن شما را انجام می‌دهند، آشنا هستید. معمولاً اکثر جاهایی که قرار است عملیات نوشتن را انجام دهید، این آیکن‌ها هم هستند یا اینکه اگر نباشند، از قبل نحوه چینش کلمات در آن صفحه تعریف شده است. علاوه بر سه آیکن مهمی که گفته شد و معمولاً همه از آنها استفاده می‌کنیم، سه آیکن مهم دیگر هم هستند. راست‌نویس، چپ‌نویس، و “تراز از دوطرف”. آیکن “تراز ز از دوطرف” با دیگر نام فارسی “کشیدن متن” یا نام انگلیسی “Justify” نیز شناخته می‌شود. این آیکن دستوری را اجرا می‌کند که باعث می‌شود انتهای سطرها نیز در یک راستا قرار داشته باشند. به زبان ساده‌تر اینکه فضای خالی انتهای سطرها را پُر می‌کند و انتهای سطرها نیز مانند ابتدای سطر در یک راستا قرار می‌گیرد. اجرای این فرمان ازطریق آیکن Justify متن شما را بیش‌ازبیش زیباتر می‌کند.

 

اهمیت پیروی از این قوانین
اهمیت پیروی از مجموع قوانین و اصولی که گفته شد، فقط برای تهیه‌ی مطالبِ صفحات وب نیست. به کتاب‌های معتبر که توسط رایانه تایپ شده باشند مراجعه کنید، درمی‌یابید که این قانون هنگام نوشتن با رایانه حتی به منظور چاپ، حتماً باید رعایت شود.

۶- تو رفتگی سطر اول پاراگراف
مطالبی که بوسیله‌ی رایانه نوشته و چاپ می‌شوند، دارای تو رفتگی یکسان در سطر اول همه‌ی پاراگراف‌ها هستند. نرم‌افزار Microsoft Office Word برای این منظور ابزارهایی را دارد که تصویر یکی از آنها در اینجا آمده است. تو رفتگی سطر اول پاراگراف نسبت به بقیه سطرها، برای چاپ متون اجباری است، اما برای انتشار مطالب در صفحات وب معمول نیست.


آشنایی بیشتر با TrayLayout
این برنامه‌ی کم حجم در سال 2001 میلادی و توسط آقای آرش رضایی‌زاده و Mehrsoft Group آماده شده است. این برنامه دارای برچسب Copyright 2001-2002 می‌باشد، اما بعداً توسط گروه نرم‌افزاری مهرسافت، رایگان اعلام شده است. همانطور که گفته شد، این برنامه علاوه بر اینکه اِعمال نیم‌فاصله را در ویندوز آسان می‌کند، با کمک آن می‌توانید حروف و اعداد عربی را نیز به فارسی تبدیل کنید، یا اینکه درصورت لزوم می‌توانید جای حروف کیبوردتان را بطور دلخواه جابجا کنید. اگر همه‌ی اعداد بالای کیبورد را مطابق تصویر زیر با اعداد فارسی جایگزین کنید، یکی دیگر از ویژگی‌های این نرم‌افزار را فعال کرده‌اید، بطوریکه در هنگام تایپ فارسی، اعداد شما منحصراً فارسی هستند. به نحوی که حتی با انتقال داده‌ها به رایانه‌های دیگر، صرف‌نظر از هر تنظیمی که در قسمت Regional and Language Options آن رایانه اِعمال شده است، اعداد فارسی، بصورت فارسی نمایش داده خواهند شد.
برنامه‌ی TrayLayout 1.2 را از می توانید از اینترنت دانلود و نصب کنید، پس از نصب بلافاصه آیکن این نرم‌افزار روی Desktop ظاهر خواهد شد. با اجرای آن فایل، بالن کوچکی در قسمت سمت راست منوی Taskbar ظاهر خواهد شد. از این پس هربار که رایانه را روشن کنید، برنامه فعال خواهد بود و نیازی به اجرای آن توسط شما نیست، اما اگر مایل بودید که فقط در مواقع لزوم از این برنامه استفاده کنید، فایل اجرایی این نرم‌افزار را از Startup ویندوز حذف کنید. سپس هربار که تصمیم به استفاده داشتید، فایل اجرایی برنامه را از روی صفحه‌ی دسکتاپ یا از مسیر منوی Start اجرا کنید.

۷- استفاده در Windows Vista
برای استفاده از برنامه‌ی TrayLayout 1.2 در ویندوز ویستا، لازم است در قسمت Properties/Compatibility تغییر کوچکی اعمال کنید. برای این‌کار روی آیکن برنامه واقع در دسکتاپ، راست کلیک کرده و از منوی ظاهر شده گزینه‌ی Properties را انتخاب کنید. سپس زبانه‌ی Compatibility را انتخاب کرده، در قسمت Compatibility mood و منویی که درآنجا وجود دارد، گزینه‌ی (Windows XP (Service Pack 2 را انتخاب کرده و در پایان دکمه‌ی OK را کلیک کنید. این تنظیم بسیار ساده را فقط یک مرتبه انجام می‌دهید و بعد از آن می‌توانید از برنامه‌ی TrayLayout در ویندوز ویستا نیز استفاده کنید.